Goldman Sachs 2023 raporunda 300 milyon işin yapay zekadan “etkileneceğini” öngördüğünde kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Ancak raporun asıl bulgusu farklıydı: söz konusu işlerin büyük bölümü tamamen ortadan kalkmayacak, iş tanımları dönüşecek. Bu fark küçük görünüyor, ama politika üretmek için kritik.
Hangi görevler değil, hangi meslekler
Yapay zekanın iş piyasasına etkisini anlamak için “meslek” yerine “görev” düzeyinde analiz gerekiyor. McKinsey Global Institute bu ayrımı 2024 raporunda somutlaştırdı: bir avukatın işinin yüzde 22’si (sözleşme taraması, emsal araştırması) yüksek otomatasyon potansiyeli taşıyor; geri kalanı (müvekkil ilişkisi, strateji, mahkeme temsili) çok daha düşük. Dolayısıyla avukatlık mesleki olarak büyük ölçüde ayakta kalıyor, ama avukatların iş günü köklü biçimde değişiyor.
Beyaz yakalıya beklenmedik etki
Önceki otomasyon dalgaları —robotik, CNC makineleri, depo yönetim sistemleri— öncelikle mavi yakalı, tekrarlayan fiziksel işleri dönüştürdü. Büyük dil modelleri ilk kez yüksek eğitimli, iyi ücretli bilgi işçilerini de etki alanına alıyor. Hukuk, finans analitiği, tıbbi görüntü yorumlama, yazılım geliştirme ve gazetecilik —bunlar “otomasyona dirençli” olarak kategorize edilen alanlardı. Artık değil.
Yazılım sektöründe gerçek ne?
GitHub Copilot ve benzeri araçların kullanımı 2024-2026 arasında kurumsal yazılım şirketlerinde hızla yaygınlaştı. Etki çelişkili: bazı şirketler junior geliştirici alımını yavaşlattı; bazıları ise AI destekli geliştirmenin proje kapasitesini artırdığını, dolayısıyla toplam geliştirici talebinin değişmediğini ya da arttığını bildiriyor. Sektör bazında tablo farklılaşıyor: ürün odaklı şirketlerde istihdam stabil, outsourcing odaklı şirketlerde sözleşme fiyatları düşüş eğiliminde.
Türkiye iş piyasasına özel dinamikler
Türkiye’de BT ve yazılım sektörü son beş yılda güçlü büyüme kaydetti; düşük kur nedeniyle offshore geliştirme merkezi konumu kazanıldı. Bu dinamiğin yapay zekadan nasıl etkileneceği henüz netleşmedi. Bir senaryo: AI araçları verimliliği artırır, Türk geliştiriciler daha yüksek katma değerli işlere geçer. Öte senaryo: müşteri fiyat baskısı artar, marjlar düşer. Hangi senaryonun gerçekleşeceği büyük ölçüde sektörün İngilizce konusundaki yetkinliğine ve AI araçlarını ne kadar hızlı benimsediğine bağlı.
Yeni meslekler gerçekten geliyor mu?
Tarihsel iyimserlik şunu söylüyor: her büyük teknolojik dönüşüm sonunda yeni iş kategorileri yarattı. ATM’nin yaygınlaşması banka veznedarlarının sayısını azaltmadı; şube maliyetleri düşünce şube sayısı arttı, veznedar talebi farklılaştı. Ancak bu kez geçiş süresinin daha kısa olacağı düşünülüyor. “Prompt mühendisi”, “AI denetçisi”, “model değerlendirme uzmanı” gibi roller hâlâ standartlaşmış eğitim programlarına kavuşamadı; talep var ama beceri arzı geride kalıyor.
Kısa Bir Hatırlatma
Yapay zekanın iş piyasasına etkisi, medyada ya kıyamet senaryosuna ya da “bu sefer de geçer” iyimserliğine indirgeniyor. Gerçek ortada bir yerde: bazı işler azalacak, bazı işler dönüşecek, bazı yenileri doğacak. Ama bu geçiş yönetilmezse —yeniden beceri kazanım programları, iş değişim desteği, eğitim sisteminin güncellenmesi olmadan— geçiş maliyetini en savunmasız çalışanlar ödeyecek. Bu sonuç ne kaçınılmaz ne de rastlantısal olur: bir tercih meselesi.